Jak polscy podatnicy nieświadomie finansowali walkę z caratem
Odzyskanie niepodległości przez Polskę w 1918 roku nie było wyłącznie dziełem wielkiej polityki i dyplomacji. U podstaw tego sukcesu leżała także codzienna, często desperacka walka prowadzona przez organizacje konspiracyjne. Jedną z najbardziej spektakularnych form tej walki były akcje ekspropriacyjne, czyli napady na carskie instytucje finansowe.
Skąd Organizacja Bojowa PPS brała pieniądze na walkę?
Organizacja Bojowa PPS, powołana do życia na VII Zjeździe Polskiej Partii Socjalistycznej 5 lutego 1905 roku w Warszawie, stanęła przed fundamentalnym problemem: brakiem środków na prowadzenie działalności konspiracyjnej. Ścigani przez ochranę – tajną carską policję – bojowcy musieli często zmieniać miejsca pobytu, kupować broń, opłacać łapówki i drukować nielegalną prasę.
Jedynym realnym sposobem pozyskiwania gotówki w warunkach konspiracji były „eksy” – akcje ekspropriacyjne, w praktyce napady rabunkowe na carskie urzędy i transporty pieniędzy. Działacze PPS mieli do tego specyficzne uzasadnienie ideologiczne.
„Carski aparat ucisku finansowany był przez polskich podatników”
Jan Kwapiński, uczestnik akcji rogowskiej z 1906 roku, tak tłumaczył motywację bojowców:
„Carski aparat ucisku finansowany był przez polskich podatników, postanowiliśmy więc konfiskować te środki, by obrócić je na walkę z caratem”.
Ta logika była prosta i przekonująca: skoro rosyjski zaborca utrzymywał swój aparat represji z pieniędzy wyciskanych polskiemu społeczeństwu, odbieranie tych środków siłą stanowiło akt sprawiedliwości dziejowej.
Akcja na stacji Rogów – 8 listopada 1906 roku
Wybór padł na stację Rogów, położoną na trasie Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, zaledwie dziesięć minut jazdy od węzła kolejowego w Koluszkach. To tamtędy przejeżdżał pociąg pocztowy przewożący pieniądze z granicy austriacko-rosyjskiej do Warszawy.
Kluczowe fakty dotyczące akcji:
- W przedsięwzięciu brało udział 6 instruktorów oraz 48 bojowców – na co dzień głównie łódzkich tkaczy.
- Pierwotny termin akcji (12 października) został odwołany ze względu na obecność oddziału kozaków ochraniających gubernatora piotrkowskiego.
- Cała operacja w dniu 8 listopada trwała nie dłużej niż 20 minut.
- Łupem bojowców padło – według relacji prasowych – od 37 000 do nawet 150 000 rubli.
Przebieg ataku i spory o szczegóły
Relacje uczestników różnią się od doniesień prasowych. Łódzki „Rozwój” z 10 listopada 1906 roku odnotował, że „przyzwoicie ubrana młodzież” pojawiła się na stacji już od południa, zachowując się wyjątkowo spokojnie. Jan Kwapiński twierdził natomiast, że bojowcy przybyli pociągiem dopiero o 20:06, na jedenaście minut przed nadjechaniem pociągu pocztowego.
Sam moment ataku wyglądał imponująco. Bojowcy zajęli kancelarię zawiadowcy, rozbroili konwój wojskowy przy użyciu bomb i broni palnej, a nad całym przedsięwzięciem powiewał czerwony sztandar z trzema literami PPS.
Gorzki smak sukcesu
Mimo sprawnego przeprowadzenia akcji, jej bilans finansowy rozczarował organizatorów. Jak ustalił reporter „Rozwoju”, bojowcy zabrali tylko dwie torby z pieniędzmi, nie wiedząc, że pod ciężkimi pakami w głębi wagonu znajdowały się dalsze torby zawierające łącznie około miliona rubli.
Cena odwetu
Za udział w akcji rogowskiej najwyższą cenę zapłacił jej dowódca, Józef Montwiłł-Mirecki „Grzegorz”. Aresztowany wskutek prowokacji 28 listopada 1907 roku, został skazany na śmierć i stracony na Cytadeli 9 października 1908 roku. Miejsce jego pochówku – podobnie jak groby Stefana Okrzei, Henryka Barona i Marcina Kasprzaka – do dziś pozostaje nieznane.
Akcja pod Rogowem przeszła do historii jako jedna z najważniejszych operacji bojowych PPS, przygotowując grunt pod słynną późniejszą „akcję czterech premierów” w Bezdanach z września 1908 roku.
