CITES znosi sankcje wobec Laosu i budzi obawy o handel dzikimi zwierzętami

Światowy organ regulacyjny ds. handlu dzikimi zwierzętami CITES zniósł sankcje handlowe nałożone na Laos w 2023 roku, otwierając temu państwu Azji Południowo-Wschodniej drogę do wznowienia handlu makakami długoogonowymi i innymi gatunkami objętymi konwencją. Decyzja zapadła podczas posiedzenia Stałego Komitetu CITES, które odbyło się 4 listopada w Genewie, i spotkała się z mieszanym przyjęciem — część obrońców przyrody uznała ten krok za przedwczesny, argumentując, że Laos musi zrobić znacznie więcej, aby skutecznie ograniczyć nielegalny handel dzikimi zwierzętami, którego globalna wartość szacowana jest na miliardy dolarów rocznie.

Dlaczego CITES nałożył sankcje na Laos w 2023 roku

Laos został ukarany przez CITES w 2023 roku za brak kontroli nad siatkami przestępczymi handlującymi nielegalnymi produktami pochodzenia zwierzęcego, którym zapewniano niemal całkowitą bezkarność. Kraj nie uregulował również kwestii hodowli niedźwiedzi i tygrysów. Sankcje handlowe w praktyce uniemożliwiały Laosowi legalny eksport gatunków objętych listą CITES bez specjalnych ograniczeń, co miało znaczący wpływ na krajowy sektor hodowli zwierząt, w szczególności na farmy makaków długoogoniastych wykorzystywanych w badaniach biomedycznych.

Somvang Phimmavong, dyrektor generalny Departamentu Leśnictwa Laosu, podkreślił w wiadomości przesłanej do redakcji Mongabay, że jego kraj zdaje sobie sprawę, iż trwały postęp wymaga czegoś więcej niż jednorazowych działań:

– Zdajemy sobie sprawę, że trwały postęp wymaga ciągłych dochodzeń, ścigania, ograniczania popytu i skutecznego nadzoru nad ośrodkami ochrony dzikiej przyrody – napisał Somvang Phimmavong, cytowany przez Mongabay.

Znaczący postęp czy pozorne działania władz Laosu

Stały Komitet CITES uznał, że Laos poczynił znaczący postęp w rozwiązywaniu problemów, które doprowadziły do nałożenia sankcji. Z informacji przekazanych przez Mongabay wynika, że wspólne dochodzenie tej redakcji z organizacją pozarządową GI-TOC zidentyfikowało w 2025 roku 35 nielegalnych punktów sprzedaży produktów z dzikich zwierząt w Wientianie i Luang Prabang, oferujących kość słoniową, róg nosorożca, łuski pangolina i inne nielegalne towary chińskim turystom.

Do lipca 2026 roku liczba sklepów wzrosła, jednak wkrótce potem większość z nich została zamknięta. Według źródeł monitorujących handel w Laosie, w sierpniu 2026 roku działało jedynie sześć lub siedem takich punktów. Departament Leśnictwa poinformował, że władze skontrolowały 25 sklepów, nakazały zamknięcie sześciu i zatrzymały 27 cudzoziemców.

Laos przekazał CITES listę działań egzekucyjnych w rocznym raporcie o nielegalnym handlu. Dokument przygotowany na listopadowe posiedzenie komitetu wskazuje na 13 konfiskat dokonanych między grudniem 2024 a czerwcem 2026 oraz dodatkowe przejęcie ponad 1755 kilogramów kości słoniowej w prowincji Bolikhamxay w sierpniu. Somvang odmówił udostępnienia raportu redakcji Mongabay, tłumacząc, że musi najpierw przejrzeć go pod kątem informacji wrażliwych.

Stały monitoring CITES i warunki zniesienia sankcji

Zniesienie sankcji nie oznacza końca kontroli ze strony międzynarodowej społeczności. Laos będzie podlegał stałemu monitoringowi przestrzegania przepisów CITES, a dalsza możliwość eksportu gatunków objętych konwencją będzie od tego uzależniona. Jak stwierdził jeden z regionalnych działaczy na rzecz ochrony przyrody, cytowany anonimowo przez Mongabay, organy ścigania zajmujące się przestępczością przeciwko dzikiej przyrodzie poczyniły znaczne postępy, szczególnie w zwalczaniu nielegalnego handlu powiązanego z ekskluzywnymi wycieczkami chińskich grup turystycznych.

Jednak ten sam rozmówca zaznaczył, że Laos musi utrzymać presję na grupy przestępcze, a sprawdzianem zaangażowania kraju będzie to, czy wysocy rangą przestępcy zostaną pociągnięci do odpowiedzialności:

– Zniesienie zawieszenia powinno oznaczać początek nowego etapu odpowiedzialności, a nie powrót do normalnego trybu działania – powiedział działacz, cytowany przez Mongabay.

Handel makakami długoogonowymi obwarowany dodatkowymi zabezpieczeniami

Zmiana polityki CITES wobec Laosu będzie miała szerokie i natychmiastowe konsekwencje dla regionalnego handlu dzikimi zwierzętami, jednak Stały Komitet ustalił warunki związane z handlem zagrożonym makakiem długoogonowym (Macaca fascicularis). Źródła zbliżone do rządu Laosu od dawna sugerowały, że ambicja wyjścia z czarnej listy CITES była w dużej mierze napędzana chęcią handlu tymi małpami, które są hodowane w niewoli w co najmniej 10 obiektach zidentyfikowanych przez Mongabay w całym kraju.

Niektóre z tych farm prowadzi firma Vannaseng Trading Co. Ltd., która od dawna była oskarżana o udział w nielegalnym handlu lwami, tygrysami, niedźwiedziami, małpami i kością słoniową.

Podczas porannej sesji posiedzenia CITES 4 listopada przedstawiciele Niemiec zaproponowali zmianę zapisów zaleceń dla Laosu, która wymagałaby od tego kraju wykazania, że celem działań są nie tylko nielegalni handlarze, przemytnicy czy kłusownicy, ale także – organizatorzy, finansiści i inne kluczowe postacie w sieciach przestępczych – jak cytuje Mongabay.

Jakie warunki musi spełnić Laos przed wznowieniem eksportu małp

Przedstawiciel Wielkiej Brytanii w CITES oświadczył podczas spotkania, że popiera zniesienie zawieszenia handlu, ale tylko pod warunkiem wprowadzenia przez Laos dalszych zabezpieczeń dotyczących handlu małpami. Propozycje obu stron zostały zaakceptowane zarówno przez CITES, jak i przez Laos. Według Somvanga z Departamentu Leśnictwa eksport małp nie zostanie wznowiony, dopóki określone warunki nie zostaną spełnione.

– Dodatkowe zalecenie przyjęte przez Komitet wymaga, aby niezbędne zabezpieczenia były w pełni operacyjne przed zatwierdzeniem jakiegokolwiek eksportu – powiedział Somvang Phimmavong w rozmowie z Mongabay. Wśród wymogów wymienił roczne kwoty eksportowe dla trzech zarejestrowanych obiektów hodowlanych, niezawodną indywidualną identyfikację i identyfikowalność, uzgadnianie zapisów magazynowych, weryfikację przedeksportową oraz zgodność z wymogami transportu żywych zwierząt.

Dopóki Laos nie udowodni CITES, że te zasady zostały wdrożone, makaki długoogoniaste z Laosu nie będą sprzedawane na arenie międzynarodowej. Somvang podkreślił również, że samo zniesienie zawieszenia nie upoważnia żadnej firmy do eksportu, a każdy wniosek musi spełniać obowiązujące wymogi krajowe i konwencji, w tym weryfikację legalnego pochodzenia i statusu zwierząt urodzonych w niewoli.

Kontrowersje wokół liczebności dzikiej populacji makaków w Laosie

Kwestia handlu makakami długoogonowymi budzi szczególne emocje ze względu na rozbieżności w szacunkach populacji. Podczas gdy najlepsze szacunki z 2022 roku sugerowały dziką populację liczącą od 300 do 500 osobników w Laosie, badanie przeprowadzone przez Narodowy Uniwersytet Laosu w 2024 roku oszacowało, że kraj zamieszkuje 30 586 osobników — liczba, którą wielu działaczy na rzecz ochrony przyrody kwestionuje.

Mark Jones, szef polityki w organizacji praw zwierząt Born Free, zwrócił uwagę podczas posiedzenia Stałego Komitetu CITES, że dostępne dowody terenowe sugerują, iż dzikie populacje mogą być znacznie niższe niż liczby przywoływane na poparcie dalszych kwot, a badania wskazują, że gatunek ten jest nieobecny w wielu siedliskach i w całym kraju może pozostać zaledwie kilkaset osobników.

Przedwczesna decyzja czy początek nowego rozdziału

Debbie Banks, menedżerka kampanii w Environmental Investigation Agency (EIA) z siedzibą w Londynie, oceniła w wywiadzie dla Mongabay, że choć władze Laosu podjęły działania przeciwko nielegalnym sklepom z dzikimi zwierzętami obsługującym chińskich turystów, wciąż pozostaje wiele do zrobienia.

– Nie chodzi o to, że nic się nie wydarzyło, ale jest zbyt wcześnie, aby stwierdzić, czy to egzekwowanie pozorowane, czy naprawdę transformacyjne — i właśnie to musimy zobaczyć – powiedziała Banks. Przez lata EIA dzieliła się informacjami wywiadowczymi na temat sieci przemytu zwierząt z władzami Laosu, by następnie obserwować, jak siatki te nadal działają bez przeszkód.

Banks wezwała Laos do tego, by wyszedł poza aresztowania i konfiskaty i zaczął ścigać – firmy i osoby znajdujące się na szczycie – syndykatów przemytniczych. Jej zdaniem zniesienie zawieszeń handlowych było przedwczesne, ponieważ to właśnie one stanowiły polityczny bodziec, który doprowadził do obecnej sytuacji, a presja powinna zostać utrzymana, aby doprowadzić egzekwowanie prawa do skutecznego finału.